أبو ريحان البيروني ( مترجم : باقر مظفرزاده )

13

الصيدنة في الطب ( داروشناسى در پزشكى ) ( فارسى )

ديگر مواد را امكان‌پذير مىسازد . شايان توجه است كه بيرونى در بسيارى از موارد به نام‌هاى محلى داروهايى اشاره مىكند كه در ميان ساكنان نواحى و حتى شهرهاى آسياى ميانه ، افغانستان ، ايران و هندوستان رواج داشته است . بر پايهء آنها مىتوان از تنوع وسايل درمان توليدشده و كاربردى آن زمان در اين سرزمين‌ها آگاه شد . افزون‌بر آن ، بخشى از اين نام‌ها براى متخصصان تاريخ و گويش‌شناسان زبان‌هاى ايرانى ، هندى و جز اينها نيز جالب است . بيرونى براى نوشتن صيدنه از آثار پرشمارى كه در طول حدود پانصد سال دانشمندان سرزمين‌هاى گوناگون شرق و غرب پديد آورده بودند ، استفاده كرده است . شمار مؤلفانى كه در صيدنه از آنها نام برده شده است به دويست و پنجاه مىرسد كه در ميان آنها طبيعىدانان ، فيلسوفان ، مورخان ، جغرافيادانان ، زبان‌شناسان ، شاعران و جهانگردان در كنار پزشكان ديده مىشوند . بسيارى از آنها مشهور نيستند يا فقط به نام شهرت دارند و آثارشان به‌جا نمانده است . به همين جهت نقل‌هايى از چنين منابع و اطلاعاتى دربارهء مؤلفان آنها از ديدگاه تاريخ علم و فرهنگ ملت‌هاى شرق در سده‌هاى ميانه بسيار جالب است . اطلاعات بيرونى دربارهء نقاط جغرافيايى كه اين يا آن مادهء خام دارويى از آنجا نشأت گرفته نيز ارزشمند است . تمام اينها حاكى از آن است كه با اثرى بسيار مهم سرو كار داريم كه امكان مىدهد تا سهم دانشمند بزرگ خوارزمى را نه تنها در داروشناسى ، بلكه در ديگر رشته‌هاى دانش روشن سازيم . از نوشتهء يكى از نسخه‌برداران صيدنه برمىآيد كه آن به صورت چرك‌نويس ناتمام مانده كه خود يكى از علت‌هاى نادرستى نسخه‌هاى بعدى شده است . اين وضع و هم‌چنين وفور اصطلاحات غير عرب و فقدان اطلاعات دربارهء خواصّ درمانى مواد توصيف‌شده در صيدنه به انتشار گستردهء كتاب بين پزشكانى كه به كار درمان مىپرداختند ، مساعدت نكرده است . فقط برخى از دانشمندان به منظورهاى صرفا علمى به آن رجوع مىكردند و شايد هم به همين دليل نسخهء اصلى صيدنه به زبان عربى در تنها نسخهء دست‌نويس به ما رسيده است . اين نسخهء دست‌نويس در سال 1927 در شهر بورسه ( واقع در تركيه ) پيدا شده است . متأسفانه اين دست‌نويس چنان ناقص است ( در آن در كنار اشتباهات پرشمار نسخه‌بردار ، پنج افتادگى بزرگ وجود دارد ) كه چاپ صيدنه به‌طور كامل از روى اين نسخه امكان‌پذير نشده است . تنها منبعى كه بتوان از روى آن ، افتادگىهاى يادشده را